Issue cover
44: Wiedzmy / Wiedza

Nr 44: Wiedźmy / Wiedza

Redaktorki: Katarzyna Bojarska, Magdalena Moskalewicz, Dorota Sosnowska

Katrīna Neiburga, Ludvigs Eglitis Neiburgs, Sekretjiki, 2021. Detal. Dzięki uprzejmości artystki.

Numer współfinansowany ze środków Uniwersytetu SWPS w Warszawie (Wydział Nauk Humanistycznych / Instytut Nauk Humanistycznych), Uniwersytetu Warszawskiego oraz Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury - państwowego funduszu celowego.

Spis treści

Wstęp

  1. Wiedźmy / wiedza

    Katarzyna Bojarska, Dorota Sosnowska, Magdalena Moskalewicz
    Katarzyna Bojarska, Dorota Sosnowska et al., Wiedźmy / wiedza, „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/44-wiedzmy-wiedza/wstep

    Esej wprowadzający do niniejszego numeru poświęconego relacji między wiedźmami a wiedzą. Analizuje relację między historią wiedźm, katastrofą ekologiczną i antykapitalistycznym oporem, głównie z perspektywy Europy Środkowej. Analizując historie i wcielenia wiedźm osoby autorskie i artystyczne podważają dominujące „pseudoracjonalistyczne” narracje i poszukują alternatywnych form wiedzy, relacji oraz zdrowienia w czasach globalnego kryzysu. Numer stanowi konstelację tekstów i obrazów, które mają na celu oddanie głosu marginalizowanym narracjom oraz wyobrażeniom o alternatywnych, bardziej inkluzywnych sposobach bycia człowiekiem.

    słowa kluczowe: wiedźmy; aktywizm antykapitalistyczny; ekofeminizm; wiedza; dekolonializm

Zbliżenie

  1. Pomiędzy magicznym marksizmem a herezją. Duchowość postępowa Natalii LL

    Kamila Dworniczak
    Kamila Dworniczak, Pomiędzy magicznym marksizmem a herezją., „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/44-wiedzmy-wiedza/pomiedzy-magicznym-marksizmem-a-herezja

    Mona Chollet – rozpatrując wiedźmową genealogię współczesnego feminizmu – zwróciła uwagę na to, że magia może być „bronią uciemiężonych”, narzędziem alterglobalistycznego rekreowania wspólnoty w dobie pogłębiającego się kryzysu późnego kapitalizmu. Dostrzegła, że dowartościowanie nieracjonalności nie jest gestem reakcyjnym, ale wręcz przeciwnie – otwiera przestrzeń dla nowych emancypacyjnych możliwości. Magia i polityka jako „duchowość postępowa” łączą się w sojuszu praktyk feministycznych i queerowych. Biorąc pod uwagę refleksje Chollet – a razem z nią także innych intelektualistek i badaczek, takich jak choćby Silvia Federici, Starhawk, Katarzyna Szopa, warto zadać pytanie o powody słabej obecności tematów, takich jak duchowość i magia w refleksji o polskiej kobiecej scenie artystycznej. Szopa zwróciła uwagę na „czarownice polskiej poezji kobiet” w PRL, na używane przez nie bliskie sobie toposy wiedźmy, rewolucji i melancholii, próżno jednak szukać podobnych refleksji w historii sztuki. Tymczasem czarownictwo funkcjonowało w samym sercu praktyk artystycznych. Działania magiczne i zainteresowanie duchowością Natalii LL – czołowej postaci feministycznej genealogii – choć dziś mało czytelne, są nieodzownym aspektem jej wersji „doing gender”. Czy ich uczytelnienie – a zarazem potraktowanie „na poważnie” – pozwala przyjrzeć się pominiętym tropom kobiecej ekspresji artystycznej w socjalistycznej Polsce? Czy te rozpoznania mogą prowadzić do praktykowania samej historii sztuki inaczej – także jako heretyckiej herstorii? Artykuł zmierza do otworzenia refleksji, płynącej z odpowiedzi na te pytania.

    słowa kluczowe: wiedźmy; Natalia LL; feminizm; magia; duchowość postępowa; sztuka kobiet

  2. Buntowniczki, zielarki, społeczniczki i przewodniczki. Figury czarownic we współczesnych projektach kuratorskich.

    Marta Kudelska
    Marta Kudelska, Buntowniczki, zielarki, społeczniczki i przewodniczki, „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/44-wiedzmy-wiedza/buntowniczki-zielarki-spoleczniczki-i-przewodniczki

    Artykuł analizuje sześć współczesnych projektów kuratorskich, które przywołują figurę czarownicy jako narzędzie krytyki społecznej i odzyskiwania kobiecej wiedzy. Autorka, łącząc perspektywę badawczą i kuratorską, wykorzystuje metodologię interdyscyplinarną (studia wizualne, historia sztuki, teoria feministyczna). Główna teza głosi, że czarownica – jako postać liminalna – umożliwia rekonstrukcję wykluczonych narracji o cielesności, duchowości i oporze. Tekst podkreśla transformacyjny potencjał sztuki oraz różnorodność strategii kuratorskich wobec kobiecych historii i doświadczeń.

    słowa kluczowe: czarownica; kuratorstwo; wystawy; sztuka współczesna; kobieca wspólnotowość

  3. Lost in the Magical Garden

    Flóra Gadó
    Flóra Gadó, Lost in the Magical Garden, „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/en/archive/44witches-wisdom/lost-in-the-magical-garden

    Autorka analizuje odrodzenie magii i duchowości we współczesnej sztuce, ze szczególnym uwzględnieniem postaci czarownicy. Koncentruje się na praktykach artystycznych, które badają alternatywną i marginalizowaną wiedzę poprzez tę postać, często interpretowaną jako uzdrowicielkę, położną i osobę pozostającą w bliskim związku z naturą, w oparciu o wystawy, których była współkuratorką. Przedstawia „powrót” czarownicy we współczesnej sztuce i pokazuje, jak wiąże się to ze wzrostem zainteresowania medycyną alternatywną i ziołolecznictwem. Następnie zwraca uwagę na cztery współczesne artystki (lub duety artystyczne) z Europy Środkowo-Wschodniej, które interesują się leczniczą i potencjalnie niebezpieczną mocą roślin, medycznymi aspektami natury oraz często pomijaną wiedzą z nimi związaną. Artystki takie jak Ana Likar, Jana Zatvarnická, Karina Mendreczky & Katalin Kortmann-Járay oraz Lőrinc Borsos włączają do swoich prac historie i motywy związane z konkretnymi roślinami – na przykład dziurawcem lub belladonną – odwołując się zarówno do historycznych narracji o polowaniach na czarownice, jak i potencjalnej mocy leczniczej/niszczycielskiej tych roślin, wykorzystywanych przez kobiety w społecznościach wiejskich. Poprzez analizę ich obrazów, instalacji i filmów autorka bada, w jaki sposób ich praktyki artystyczne reaktywują wiedzę na temat leczniczych właściwości roślin i na nowo wyobrażają sobie jej znaczenie we współczesnym społeczeństwie.

    słowa kluczowe: czary; procesy czarownic; leczenie; położna; zielarstwo; medycyna tradycyjna; folklor; zapomniana wiedza; sztuka współczesna; praktyka oparta na badaniach naukowych

  4. Magia, moda i alternatywne społeczności wobec kapitalizmu

    Alicja Raciniewska, Magdalena Ziółkowska
    Alicja Raciniewska, Magdalena Ziółkowska, Magia, moda i alternatywne społeczności wobec kapitalizmu, „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/44-wiedzmy-wiedza/magia-moda-i-alternatywne-spolecznosci-wobec-kapitalizmu

    Powtarzająca się ikonografia czarownic w kolekcjach Alexandra McQueena, Rei Kawakubo czy Ricka Owensa czy temat tarota w projektach marki Dior, wydają się być czymś więcej niż tylkokolejną próbą wykorzystywania egzotyki lub obcości jako modowej inspiracji. Przypominają o związkach magii i mody, jak również wyrażają szerszą tendencję kulturową. Traktując pole mody jako punkt wyjścia, i stosując metodologię studium przypadku, artykuł analizuje trend powstawania i funkcjonowania grup organizujących rytuały i ceremonie oparte na tradycyjnych wierzeniach (grupy neo-pogańskie, neo-szamańskie, czy wiccańskie) jako alternatywy dla dominujących paradygmatów kapitalistycznych i autorytarnych. Interdyscyplinarny charakter analizy (uwzględnienie perspektywy antropologicznej i socjologicznej), pozwala na pełniejsze ujęcie tego, jak rytuały, działania symboliczne i systemy wierzeń wpływają na tworzenie relacji władzy i struktur społecznych. Pytanie zasadnicze dotyczy tego, czy takie rozwiązania stanowią lepszą odpowiedź na wyzwania współczesnych kryzysów społecznych.

    słowa kluczowe: moda; magia; czarownica; kapitalizm; szamanizm; neo-pogaństwo; grupy wiccańskie

  5. Hologram. Feministyczna opieka zdrowotna dla przyszłości po pandemii oparta na wzajemnej pomocy

    Cassie Thornton
    Cassie Thornton, Hologram, „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/44-wiedzmy-wiedza/hologram

    Polski przekład fragmentu książki The Hologram Feminist, Peer-to-Peer Health for a Post-Pandemic Future (2020) wydanego przez Pluto Press. W czasach, gdy kapitalizm sprawia, że tak wiele osób cierpi i umiera, a neoliberalna „samopomoc” to tylko listek figowy, jak możemy odzyskać kontrolę nad naszym zdrowiem i opieką? Cassie Thornton przedstawia odważną wizję rewolucyjnej opieki: wiralową, feministyczną sieć zdrowia opartą na relacjach międzyludzkich. Założenie jest proste: trzy osoby – „trójkąt” – spotykają się regularnie, cyfrowo lub osobiście, aby zająć się zdrowiem fizycznym, psychicznym i społecznym czwartej osoby – „hologramu”. Hologram z kolei uczy opiekujące się nią osoby, jak świadczyć i otrzymywać opiekę; każda osoba w trójkącie staje się hologramem dla innego trójkąta, dzięki czemu system się rozbudowuje. Opierając się na radykalnych modelach opracowanych w greckich klinikach solidarnościowych podczas dekady kryzysu i bezpośrednio angażując się w dyskusje na temat wzajemnej pomocy i pandemii koronawirusa, Hologram rozwija umiejętności i relacje, których desperacko potrzebujemy do antykapitalistycznych walk dziś i w postkapitalistycznym społeczeństwie przyszłości. Po części dzieło sztuki, po części aktywizm, po części science fiction, książka ta oferuje czytelnikowi przewodnik po tworzeniu sieci Hologram, a także refleksje na temat tej współzależności i współpracy. źródło

    słowa kluczowe: hologram; feminizm; opieka zdrowotna; medycyna; kapitalizm; kryzys; współpraca

Punkt widokowy

  1. zanikający dźwięk / pulsowanie / partytura rytuału

    Joanna Mąkowska
    Joanna Mąkowska, zanikający dźwięk, „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/44-wiedzmy-wiedza/zanikajacy-dzwiek

    Esej towarzyszy prezentacji prac feministycznej grupy artystycznej Hilma’s Ghost. Autorka bada punkty styku poezji i mediów cyfrowych w adaptacjach wideo wierszy Ariany Reines, Dorothei Lasky, CAConrad i Lucíi Hinojosa Gaxioli. Mąkowska bada, w jaki sposób poezja wykracza poza tekst zapisany na stronie – przechodząc od materialności językowej i konkretnych układów przestrzennych do dynamicznych konstelacji cyfrowych, które odtwarzają doświadczenia czasu i pamięci. Twierdzi, że te „wiersze zamienione w video” nie tylko przedstawiają ruch; badają one „przepływy i tarcia” między tym, co materialne, duchowe i nadprzyrodzone. Przenosząc słowa do przestrzeni cyfrowej, Hilma’s Ghost podkreśla, w jaki sposób poezja funkcjonuje jako siła transformacyjna, która może poruszyć czytelnika intelektualnie, emocjonalnie i politycznie.

    słowa kluczowe: poezja; wizualność; ruch; Ariana Reines; Dorothea Lasky; CAConrad; Lucía Hinojosa Gaxiolae; video

  2. Wiersze pieczęcie

    Hilma’s Ghost
    Hilma’s Ghost, Wiersze pieczęcie, „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/44-wiedzmy-wiedza/wiersze-pieczecie

    Hilma’s Ghost, brooklyński feministyczny kolektyw artystyczny założony przez Dannielle Tegeder i Sharmisthę Ray, prezentuje Wiersze pieczęcie – geometryczne animacje przekładające twórczość poetek eksperymentalnych: Ariany Reines, Dorothei Lasky, CAConrad i Lucíi Hinojosa Gaxioli na kinetyczne wizualne zaklęcia. Zakorzenione we wspólnotowej praktyce i queerowo-feministycznej poetyce, każda animacja przekształca zapisany wiersz w ruchome wzory geometryczne, zajmując hybrydową przestrzeń, w której zbiegają się tekst, rytuał i ruch. Kolektyw, którego nazwa jest hołdem na cześć mistyczki Hilmy af Klint, kwestionuje heteropatriarchalne podziały między duchowością a nauką poprzez migotliwą, zbiorową twórczość.

    słowa kluczowe: kolektyw feministyczny; poezja pieczęć; animacja geometryczna; poetyka queer; sztuka rytualna; praktyka kolektywna

  3. Język Katrīny

    Katrīna Neiburga
    Katrīna Neiburga, Język Katrīny, „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/44-wiedzmy-wiedza/jezyk-katriny

    Prezentacja prac i idei uznanej łotewskiej artystki, Katrīny Neiburgi. Jej praktyka wideo kieruje kamerę ku temu, co przeoczone — zwyczajnym życiom, zakopywanym przedmiotom, zapomnianym rytuałom — przemieniając je w pełne poetyckiej mocy spotkania. Czerpiąc z łotewskiego folkloru, socjoantropologicznej ciekawości i głęboko osobistej ikonografii, Neiburga odtwarza cykle ukrywania i powrotu: ciało wyłaniające się z ziemi, dziecięce sekrety skryte pod szkłem, podręczniki łowców czarownic przechwycone przez performans, leśne duchy dostrzegane na progu tego, co ludzkie. W każdej z prac samo widzenie staje się aktem rytualnym — cierpliwym i niebezpośrednim.

    słowa kluczowe: instalacja wideo; socjoantropologia; łotewski folklor; rytuał; codzienność; liminalność; mikroświaty

Panorama

  1. Beyond the Margins. (Why) Do We Need Minority Heroines?

    Natalia Judzińska
    Natalia Judzińska, Beyond the Margins. , „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/en/archive/44witches-wisdom/beyond-the-margins

    Celem artykułu jest przedstawienie i uznanie historii Rywki Profitkier, żydowskiej studentki z międzywojennego Wilna. Przed formalną legalizacją przepisów dotyczących „ławek getta” na Uniwersytecie Stefana Batorego zajęła miejsce nie po stronie sali wykładowej przypisanej jej. Jednak ten gest buntu i oporu wobec powszechnego wykluczenia i ucisku nie został uznany w Polsce, pozbawiając ją statusu bohaterki. Autor zamierza przywrócić należne miejsce Żydom protestującym przeciwko segregacji narodowościowo-etnicznej wprowadzonej przez władze uczelni w większości polskich szkół akademickich w latach 1937–1938. Ponadto artykuł bada warunki możliwości pojawienia się bohaterów mniejszościowych w polskiej pamięci zbiorowej.

    słowa kluczowe: wykluczenie; antysemityzm; okres międzywojenny; Polska; uniwersytet wileński

  2. Świat jest w nas. „Etos nowej sztuki” i „Szczeliny istnienia” Jolanty Brach-Czainy jako manifesty alternatywnej epistemologii

    Jakub Banasiak
    Jakub Banasiak, Świat jest w nas. „Etos nowej sztuki” i „Szczeliny istnienia” , „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/44-wiedzmy-wiedza/swiat-jest-w-nas.-etos-nowej-sztuki-i-szczeliny-istnienia

    Artykuł polemizuje z dominującymi, antymetafizycznymi interpretacjami filozofii Jolanty Brach-Czainy, wskazując naezoterycznejądro jej wczesnej myśli. Analiza opiera się na bliskiej lekturze dwóch książek – Etosu nowej sztuki (1984) i Szczelin istnienia (1992). Autor stawia tezę, że Szczeliny istnienia można postrzegać jako praktyczne wcielenie projektu teoretycznego z Etosu nowej sztuki. W jego centrum stoi figura mistycznej jedności człowieka ze światem. Aby ukazać tę zależność, autor wykorzystuje figurę „poszukiwacza” (seeker) Niny Kokkinen, co pozwala potraktować Brach-Czainę jako poszukiwaczkę „wyższej wiedzy” o charakterze ezoterycznym. Umożliwia to odczytanie Szczelin istnienia jako projektu alternatywnego systemu epistemicznego, w którym indywidualna emancypacja pociąga za sobą transformację społecznej całości. Artykuł wskazuje, że myśl Brach-Czainy może stanowić podstawę nowego etosu humanistyki, przekraczającego dualizm poznającego i poznawanego.

    słowa kluczowe: Jolanta Brach-Czaina; alternatywne duchowości; ezoteryka; Etos nowej sztuki; Szczeliny istnienia

Perspektywy

  1. Wiedźmy i epistemicyd. Wiedza rdzenna między przesądem a troską planetarną

    Anna Markowska
    Anna Markowska, Wiedźmy i epistemicyd, „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/44-wiedzmy-wiedza/wiedzmy-i-epistemecide

    Artykuł podejmuje problematykę systemowego tłumienia wiedzy, wiary i tożsamości kobiet, proces ten określając mianem epistemecide. Autorka analizuje figurę czarownicy jako symbol oporu wobec dominującego, patriarchalnego porządku nowoczesności, łącząc perspektywę historyczną ze współczesnymi praktykami artystycznymi. Punktem wyjścia jest refleksja nad dwoistością poznawczą – rozdarciem między wiedzą naukową a domeną fantazji, która w ramach feministycznego „nieposłuszeństwa epistemicznego” odżywa jako narzędzie ponownego zaczarowywania świata i troski planetarnej w dobie Antropocenu. W tekście zestawiono nowożytne polowania na czarownice i towarzyszące im przemiany w statusie obrazu (na przykładzie dzieł Dosso Dossiego czy Hansa Baldunga Griena) z działaniami współczesnych artystek, takich jak Maria Pinińska-Bereś, Ewa Ciepielewska czy Diana Lelonek. Autorka wskazuje, że narodziny autonomicznego obrazu w renesansie wiązały się z estetyzacją przemocy wobec kobiet i sekularyzacją magii, co doprowadziło do utraty sprawczości kobiecej wiedzy na rzecz męskiej kontroli nad naturą. Artykuł postuluje potrzebę inkluzywnej historii sztuki, która uwidoczni ukryte struktury dominacji i przywróci głos marginalizowanym tradycjom.

    słowa kluczowe: wiedźma; epistemecide; feminizm; sztuka współczesna; kultura wizualna; postsekularyzm; Antropocen; historia kobiet

  2. From the Museum to Artistic Research and Back – Mapping the Field of Contemporary Art.

    Andrea Fraser, Krzysztof Pijarski, Katarzyna Bojarska
    Andrea Fraser, Krzysztof Pijarski et al., From the Museum to Artistic Research and Back, „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/en/archive/44witches-wisdom/from-the-museum-to-artistic-research-and-back

    Rozmowa z artystką i teoretyczką Andreą Fraser, która skupia się na ewolucji jej schematycznego odwzorowania pola sztuki współczesnej. Odchodząc od otwarcie polemicznej postawy swoich wcześniejszych prac, takich jak L’1%, c’est moi, Fraser omawia przejście w kierunku socjologii relacyjnej – głęboko zakorzenionej w teorii pola kultury Bourdieu – w celu opisania powiązań między rynkiem, środowiskiem akademickim, wystawiennictwem, aktywizmem a społecznością. Dyskusja kwestionuje „fantazję autonomii” w instytucjach artystycznych i akademickich, argumentując, że przestrzenie te nie są zewnętrzne względem władzy, ale są wewnętrznymi miejscami splotu i walki między kapitałem kulturowym i ekonomicznym. Fraser odnosi się do rozwoju badań artystycznych, wyrażając ostrożność w odniesieniu do rozmycia terminu „badania” w kontekście struktur korporacyjno-akademickich, jednocześnie broniąc konieczności rygoru w praktyce artystycznej. Wywiad kończy się refleksją na temat materialnych realiów pracy artystycznej oraz zmieniającej się roli uniwersytetów publicznych w zglobalizowanym, skorporatyzowanym krajobrazie.

    słowa kluczowe: Andrea Fraser; krytyka instytucjonalna; Pierre Bourdieu; autonomia sztuki; badania artystyczne; teoria pola; pedagogika artystyczna

Migawki

  1. Czarownice w muzeum: rozbrajanie patriarchatu czy backlash?

    Urszula Ulla Chowaniec
    Urszula Ulla Chowaniec, Czarownice w muzeum: rozbrajanie patriarchatu czy backlash?, „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/44-wiedzmy-wiedza/czarownice-w-muzeum-rozbrajanie-patriarchatu-czy-backlash

    Artykuł analizuje wystawę Häxor w Historiska museet. Autorka traktuje wystawę jako współczesny dyspozytyw pamięci, w którym figura czarownicy funkcjonuje równocześnie jako narzędzie dekonstrukcji patriarchatu oraz symptom kulturowego backlashu. Punktem wyjścia jest immersyjna instalacja Pompego Hedengrena, rekonstruująca szwedzkie procesy o czary z lat 1668–1676 („Det stora oväsendet”) przy użyciu obrazów generowanych przez sztuczną inteligencję. Wystawa przywraca twarze niemal trzystu kobietom straconym przez aparat państwowy, ale jednocześnie balansuje na granicy estetyzacji przemocy i reprodukcji stereotypu „niebezpiecznej kobiecości”. Analiza łączy perspektywę historii idei (Stuart Clark), feministycznych reinterpretacji czarownicy (Mona Chollet), żydowskich narracji o Lilith (Judith R. Baskin, Judith Plaskow) oraz współczesnych reprezentacji wizualnych (m.in. wystawa Goddesses, Spirits and Saints w British Museum). Argumentuję, że powrót czarownicy w muzeach, literaturze i kulturze wizualnej nie jest wyłącznie znakiem emancypacji, lecz także wskaźnikiem narastającego lęku wobec kobiecej autonomii, wiedzy i reprodukcyjnej sprawczości. W tym sensie wystawa staje się polem napięcia między krytyką patriarchalnych struktur przemocy a ich niezamierzoną estetyczną reprodukcją.

    słowa kluczowe: wiedźma; dekonstrukcja patriarchatu, backlash antyfeministyczny; estetyzacja przemocy; Pompe Hedengren

  2. Ezoteryczny duch socjalizmu

    Jakub Banasiak
    Jakub Banasiak, Ezoteryczny duch socjalizmu, „Widok. Theories and Practices of Visual Culture” 2026, nr 44, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/44-wiedzmy-wiedza/ezoteryczny-duch-socjalizmu

    Recenzja książki Josepha Kellnera The Spirit of Socialism, poświęconej fenomenowi alternatywnych duchowości w schyłkowym ZSRR i postradzieckiej Rosji lat 90. Tekst omawia założenia książki oraz wprowadzone przez autora pojęcia, a następnie rekonstruuje zawartość poszczególnych rozdziałów. W końcowej części autor proponuje spojrzenie na pracę Kellnera z szerszej perspektywy badań nad alternatywnymi duchowościami czasu transformacji w całej Europie Środkowo-Wschodniej.

    słowa kluczowe: Joseph Kellner; The Spirit of Socialism; ZSRR; alternatywne duchowości