Ciało pamięta — śmierć ego
Tylko tak, żebyś był pewny, kochanie, i gotowy do uzdrowienia,
bo zdrowie nie jest błahostką.
Wiele waży, gdy jest się zdrowym.
– Toni Cade Bambara, The Salt Eaters
Wyobraźnia jest absolutnie niezbędna dla jakości naszego życia […]
Wyobraźnia pozwala nam wymyślać nowe możliwości –
jest niezbędną odskocznią do urzeczywistnienia naszych nadziei. […]
Kiedy ludzi stale i kompulsywnie zasysa [traumatyczna] przeszłość,
ten ostatni moment, kiedy odczuwali intensywne zaangażowanie i głębokie emocje,
cierpią na niewydolność wyobraźni, utratę elastyczności umysłu.
Bez wyobraźni nie ma nadziei, nie ma szans na wymyślenie lepszej przyszłości,
nie ma miejsca, do którego można się udać, nie ma celu, który można osiągnąć.
– Bessel van der Kolk, The Body Keeps the Score: Mind, Brain and Body in the Transformation of Trauma
Metoda (albo terapia) katartyczna
Metoda w psychoterapii, w której poszukiwanym efektem terapeutycznym jest „oczyszczenie”: odpowiednie rozładowanie patogennych afektów. Terapia pozwala osobie na przywołanie, a nawet ponowne przeżycie traumatycznych wydarzeń, z którymi afekty te są związane, oraz na ich odreagowanie.
Katharsis to greckie słowo oznaczające oczyszczenie. Arystoteles użył go na oznaczenie efektu, jaki tragedia wywołuje u widza: „Tragedia […] jest naśladowaniem akcji poważnej, a zarazem […] kompletnej […] ze zdarzeniami budzącymi litość i trwogę, dzięki którym dokonuje się katharsis z tych emocji”.
Breuer i Freud przyjęli ten termin i posługiwali się nim na oznaczenie pożądanego rezultatu właściwego odreagowania traumy. Zgodnie z teorią wypracowaną w Studiach nad histerią (1895) afekty, którym nie udaje się znaleźć drogi rozładowania, pozostają „zdławione” (eingeklemmt) i przynoszą skutek patogenny. W późniejszym resumé teorii katharsis Freud miał napisać: „Zgodnie z tą hipotezą objawy histeryczne pojawiają się po tym, jak energia procesu psychicznego zostaje wstrzymana i przekierowana na unerwienie ciała («konwersja»). […] powrót do zdrowia byłby wynikiem uwolnienia afektu, który zbłądził, i jego rozładowania na normalnej drodze («odreagowanie»)”.
– J. Laplanche, J.-B. Pontalis, The Language of Psychoanalysis
Heather Agyepong, The Body Remembers (2022) / ego death, dokumentacja wystawy w Jerwood Space, Londyn (2022)
Bez wiedzy o tym, jakie […] czynniki wywołały pewne problemy, nie mogłybyśmy zacząć rozwijać konstruktywnych strategii osobistego i zbiorowego oporu. Samoleczenie czarnych kobiet, podobnie jak wszelkie czarne samoleczenie, jest wyrazem wyzwolonej praktyki politycznej. Żyjąc w kapitalistycznym, białym, patriarchalnym świecie, który może nas najlepiej wykorzystać, gdy brakuje nam solidnego oparcia w sobie i tożsamości (wiedzy o tym, kim jesteśmy i skąd pochodzimy), wybór „dobrostanu” jest aktem politycznego oporu. Zanim wiele z nas będzie mogło skutecznie podtrzymać zaangażowanie w zorganizowany opór, w ruch czarnego wyzwolenia, musimy przejść proces samoleczenia, dzięki czemu zagoją się jednostkowe rany, które mogą udaremnić nam pełnię życia.
– bell hooks, Sisters of the Yam: black women and self-recovery
Ciało pamięta
Ciało pamięta opowiada o tym, jak trauma lokuje się w ciele i jak możemy wziąć odpowiedzialność za nasze uzdrowienie… Utwór ten wykorzystuje projekcję, pejzaże dźwiękowe i Ruch Autentyczny, który polega na poruszaniu się poprzez impuls, aby stworzyć doświadczenie uwolnienia i katharsis dla mnie i dla publiczności.– Heather Agyepong, The Making of „The Body Remembers” by Heather Agyepong
Kadr z filmu The Making of „The Body Remembers” by Heather Agyepong
Układała przedmioty na podłodze w szerokim łuku przy ekranie, który był za nią. Instrukcja na ekranie zwraca naszą uwagę na osobę poruszającą się, na nas samych, na to, co się dzieje w naszych ciałach. Są tu krzesła i poduszki na podłodze. Możemy usiąść, gdzie chcemy i jak chcemy, jesteśmy zaproszeni do wyrażenia tego, co w danej chwili czujemy; mamy do dyspozycji papier i ołówek. Linia obiektów: monitor ze zmieniającymi się obrazami; stos książek, popularnych, ale poważnych tekstów o samouzdrawianiu i jego przecięciu ze specyficznie czarną i kobiecą rzeczywistością polityczną; przedmioty przynoszące ukojenie: poduszki, przytulanki; przedmioty służące refleksji: medalion, dziennik, aparat fotograficzny. Przerażający przedmiot kojarzący się z dyskomfortem – nieskazitelnie szkarłatny bicz z naturalnej skóry. Widziałam niedawno wiralowe zdjęcie skrzepu krwi w kształcie płuc, które go wykrztusiły: zwinięty bicz z rozwidlonymi końcami przypomniał mi to, wraz z innymi rzeczami.
– Osunwunmi, Osunwunmi reflects on Heather Agyepong’s „The Body Remembers”
Kadr z filmu The Making of „The Body Remembers” by Heather Agyepong
W Ruchu Autentycznym, kiedy stosuje się go w praktyce terapeutycznej, masz osobę poruszającą się i osobę świadka […] w teatrze zawsze jest publiczność, więc kiedy publiczność i świadek spotykają się poprzez Ruch Autentyczny, zawsze pojawia się silna potrzeba, by zaangażować publiczność w roli świadka.
– Gail Babb, współtwórczyni (dramaturżka) The Making of „The Body Remembers” by Heather Agyepong
Ta współpraca była niewiarygodnie katartyczna, […] stworzenie dzieła sztuki, które jest niewiarygodnie wciągające […], a w jego sercu znajduje się publiczność […] to jest ten rodzaj pracy, który mnie interesuje – nie tylko bycie widzem, ale bycie kluczowym dla samej pracy.
– Heather Agyepong, The Making of „The Body Remembers” by Heather Agyepong
Ruch ciała Heather Agyepong jest bardzo żywy, ale też zatrzymany […]. Są pewne rzeczy, na które nie ma słów, ale ciało ma słowa […] możesz nie mieć języka, aby wyrazić swoją historię lub wspomnienia, ale twoje ciało, ma język, który znasz i którym możesz się podzielić, a który znajdzie swoich świadków i zostanie zrozumiany.
– Imogen Knight, współtwórczyni (ruch) The Making of „The Body Remembers” by Heather Agyepong
Nosimy w sobie wiele rzeczy… Nadszedł czas, abyśmy wsłuchali się w to, co nosimy, i zaobserwowali, co nosimy, również poprzez wsłuchanie się w nasze ciało, i odpuścili niektóre rzeczy… czas na wsłuchanie się w siebie, tylko w siebie i nic więcej.
– Heather Agyepong, The Making of The Body Remembers by Heather Agyepong
śmierć ego
Heather Agyepong, Somebody Stop Me, z cyklu ego death, 2022
Ego
= D.: Ich. – Es.: yo. – Fr.: moi. – I.: io. – P.: ego.
Struktura, którą druga teoria aparatu psychicznego Freuda odróżnia od id i superego.
Topograficznie ego jest w takim samym stopniu zależne od roszczeń id, jak od imperatywów superego oraz wymagań rzeczywistości zewnętrznej. Chociaż przypisuje się mu rolę pośrednika, odpowiedzialnego za interesy osoby jako całości, jego autonomia jest względna.
– Jean Laplanche and Jean-Bernard Pontalis, The Language of Psychoanalysis
ego death, dokumentacja wystawy w Jerwood Space, Londyn (2022)
W 1886 roku, ponad dekadę przed tym, jak Freud zanurzył się w głębinach ludzkiego mroku, Robert Louis Stevenson miał niezwykle odkrywczy sen: męska postać, ścigana za przestępstwo, połyka pigułkę i przechodzi drastyczną zmianę charakteru; tak drastyczną, że nie można jej rozpoznać. Uprzejmy, pracowity naukowiec dr Jekyll zmienia się w brutalnego i nieustępliwego pana Hyde’a, w którym zło przybiera coraz większe rozmiary w miarę rozwoju fabuły snu.[…]
ego death, dokumentacja wystawy w Jerwood Space, Londyn (2022)
Każdy z nas ma w sobie zarówno doktora Jekylla, jak i pana Hyde’a, bardziej przyjemną osobowość na co dzień i ukrywające się nocne „ja”, które przez większość czasu pozostaje stłumione. Negatywne emocje i zachowania – gniew, zazdrość, wstyd, kłamstwo, uraza, żądza, chciwość, skłonności samobójcze i mordercze – leżą ukryte tuż pod powierzchnią, maskowane przez nasze bardziej poprawne „ja”. Znany w psychologii jako osobisty cień, dla większości z nas pozostaje nieoswojonym, niezbadanym terytorium.
– Connie Zweig, Jeremiah Abrams, ‘Introduction’, Meeting the Shadow: The Hidden Power of the Dark Side of Human Nature
Było to nocą w jakimś nieznanym miejscu. Powoli i w bólach poruszałem się pod silny wiatr. Wszędzie unosiła się gęsta mgła. W rękach trzymałem maleńkie światełko, które w każdej chwili mogło zgasnąć. Wszystko zależało od tego, czy utrzymam to światełko przy życiu.
Nagle poczułem, że coś się za mną zbliża. Obejrzałem się za siebie i zobaczyłem gigantyczną czarną postać. W tym samym momencie, mimo przerażenia, uświadomiłem sobie, że muszę ochronić moje światełko przed nocą i wiatrem, bez względu na wszelkie niebezpieczeństwa.
Kiedy się obudziłem, od razu zrozumiałem, że ta postać to mój własny cień w gęstej mgle, wywołany przez światełko, które miałem przy sobie. Wiedziałem też, że to małe światło jest moją świadomością, jedyną jasnością, jaką mam. Choć jest nieskończenie małe i kruche w porównaniu z mocami ciemności, to jednak jest światłem, moim jedynym światłem.
– Carl Jung, Memories, Dreams, Reflections
Przedstawię krótki opis rzeczywistych technik, które można zastosować w [jungowskiej praktyce] aktywnej wyobraźni.
Pierwszą jest przebywanie w samotności, w sposób możliwie wolny od zakłóceń. Następnie należy usiąść i skoncentrować się na widzeniu lub słyszeniu tego, co wyłania się z nieświadomości. Kiedy to się uda, a często jest to bardzo trudne, należy zapobiec ponownemu zatopieniu się obrazu w nieświadomości, rysując, malując lub zapisując to, co zostało zobaczone lub usłyszane. Czasami można to najlepiej wyrazić poprzez ruch lub taniec. Niektórzy ludzie nie mogą nawiązać bezpośredniego kontaktu z nieświadomością. Pośrednim podejściem, które często szczególnie dobrze ujawnia nieświadomość, jest pisanie historii, pozornie o innych ludziach. Takie historie nieuchronnie ujawniają te części własnej psychiki opowiadającego, których jest on całkowicie nieświadomy.
Celem jest nawiązanie kontaktu z nieświadomością, a to oznacza danie jej możliwości wyrażenia się w taki czy inny sposób. Aby dać jej tę możliwość, prawie zawsze trzeba przezwyciężyć mniejszy lub większy „skurcz świadomości” i pozwolić, aby fantazje, które zawsze są słabiej lub mocniej obecne w nieświadomości, dotarły do świadomości. […] Z reguły pierwszym krokiem w aktywnej wyobraźni jest nauczenie się tego, by widzieć lub słyszeć sen podczas czuwania.
W innych miejscach Jung zalicza ruch i muzykę do sposobów, dzięki którym możliwe jest dotarcie do tych fantazji. Zaznacza, że problem z ruchem – choć niekiedy stanowi ona największą pomoc w rozluźnieniu skurczu świadomości – polega na zarejestrowaniu samego ruchu, a jeśli nie ma zewnętrznego zapisu, to zadziwiające jest, jak szybko rzeczy, które wyłaniają się z nieświadomości, znikają ponownie ze świadomego umysłu.
Jung sugeruje powtarzanie ruchów wyzwalających aż do momentu, gdy naprawdę utrwalą się w pamięci, a nawet wtedy, z mojego doświadczenia wynika, że równie dobrze można narysować wzór tworzony przez taniec lub ruch, albo napisać kilka słów opisu, aby zapobiec całkowitemu zniknięciu w ciągu kilku dni.
Jest jeszcze jedna technika radzenia sobie z nieświadomością za pomocą aktywnej wyobraźni, którą zawsze uważałam za najbardziej pomocną: rozmowy z treściami nieświadomości, które wydają się uosobione.
– Barbara Hannah, Learning Active Imagination, w: Meeting the Shadow: The Hidden Power of the Dark Side of Human Nature
Z filmu Heather Agyepong, ego death, Photoworks Films, 2022
Heather Agyepong, Sabateur (tryptyk), ego death, na zamówienie Jerwood Arts & Photoworks, 2022
Oddzielają się teraz ode mnie
ewolucja się cofa
nie czuć tego już tak blisko, nie jest lepkie
jest niewygodnie
[...]
Heather Agyepong, The O Daughter (tryptyk), ego death, na zamówienie Jerwood Arts & Photoworks, 2022
kim jestem
kim jestem
kim jestem
[...]
Heather Agyepong, Only Pino (tryptyk), ego death, na zamówienie Jerwood Arts & Photoworks, 2022
czy to ja
czy to ja
jest strasznie
[...]
Heather Agyepong, Lot’s Wife (tryptyk), ego death, na zamówienie Jerwood Arts & Photoworks, 2022
czuję, jakbym się dusiła
jest na całym ciele
gotuje się w głowie
gotuje się w głowie
[...]
Heather Agyepong, D is for… (tryptyk), ego death, na zamówienie Jerwood Arts & Photoworks, 2022
oddzielanie się zaczyna
trauma, to nie ja
tak dużo z tego to nie ja
nie ja
ja
ja ja
nie ja.
[...]
Heather Agyepong, Georgina (Triptych), ego death, Commissioned by Jerwood Arts & Photoworks, 2022
to ja, nie Ja Ja
ponownie się wprowadzam
wprowadzam się– Heather Agyepong, fragment ze swobodnego zapisu, 2022
To, co możemy pomyśleć i zrobić,
jest ograniczone przez to, czego nie dostrzegamy.
i ponieważ nie dostrzegamy tego,
że nie dostrzegamy,
niewiele możemy zrobić,
by to zmienić,
aż zauważymy,
jak ta porażka
kształtuje nasze myśli i czyny.
– Daniel Goleman, Vital Lies, Simple Truths, w formie laingowskiego węzła
Zakończenie
Dbanie o siebie nie oznacza pobłażania sobie. To samozachowanie, a ono jest aktem walki politycznej.
– Audre Lorde, A Burst of Light