Wizualność klas społecznych 

redaktorzy prowadzący: Magda Szcześniak, Krzysztof Świrek 


George Grosz, Świat burżuazji (Bürgeliche Welt) z książki/portfolio Ecce Homo (1918, publikowane w latach 1922-23).


„Jak to się dzieje, że kiedy spotyka się – powiedzmy na lunchu – dwóch zachodnich biznesmenów – jeden rzut oka wystarczy, by poznali swoją klasę?”, pytała w 1993 roku dziennikarka magazynu „Sukces”. W sposób charakterystyczny dla późnego kapitalizmu (i jego późnej aplikacji w Europie Środkowo-Wschodniej) potoczne rozumienie klasy nie odnosi się do pozycji w hierarchii społecznej, lecz do usposobienia estetyczno-afektywnego. Do klasy się nie należy, lecz można się z „nią” zachowywać. Klasę się więc ma lub nie, jej posiadanie zaś demonstruje się w splocie posiadanych kompetencji estetycznych, sposobach używania i ozdabiania ciała itd. Oznacza to, że tylko pewne klasy mogą klasę mieć, a widoczna jako klasa właśnie jest przede wszystkim jedna z nich – klasa średnia, podczas gdy reprezentantów innych klas opisuje się w kategoriach wykluczenia lub – przez kontrast – indywidualnego sukcesu. Oczywiście – mimo intensywnie podejmowanej pracy zasłaniania – tak rozumiana klasa w sposób bezpośredni wiąże się z klasycznym definiowaniem tej kategorii, przez stosunek danej grupy do własności środków produkcji czy przez „szanse rynkowe” jednostek. Jednak już to popularne rozumienie klasy („Klasę i wyborną jakość rozpoznać jest nietrudno. Choć niekrzykliwa, to pachnie pieniędzmi”, stwierdza autorka artykułu), kieruje nas w stronę kwestii pozornie równie oczywistej: czy klasę społeczną w ogóle widać? Czy możliwe jest pokazanie klasy jako zbiorowości, połączonej wspólnym doświadczeniem i interesami, czy przedstawienia klas ograniczać się muszą do należących do określonej klasy jednostek?

Już od XIX wieku klasę konceptualizowano jako silnie zależną od reprezentacji, dzięki której klasa w sensie empirycznym (zbiór jednostek), staje się klasą w sensie politycznym. Stąd istotność powracającego pytania: w jakiej relacji pozostają reprezentacje klas społecznych z ich rzeczywistościami? Czy reprezentacje klas mają jedynie charakter zewnętrznych konstruktów (politycznych, eksperckich, naukowych, estetycznych), czy też ich źródłem są przede wszystkim same grupy społeczne? Wychodzimy z założenia, że analiza wizualności może pozwolić na nowo otworzyć klasyczny spór: czy klasy istnieją jako kategorie czy jako realności społeczne?

Refleksja na temat wizualności klas społecznych przebiegać może w obrębie kilku, wzajemnie przenikających się pól refleksji: (nie)obecności kategorii klasy oraz widzialności i niewidzialności poszczególnych klas społecznych w określonych momentach historycznych; polityk reprezentacji klas społecznych oraz relacji między nimi; obrazów wytwarzanych przez poszczególne klasy społeczne i praktyk z nimi związanych; strategii estetycznych wykorzystywanych do wytwarzania bądź niwelowania podziałów klasowych; relacji pomiędzy rozwojem mediów wizualnych a praktykami przedstawiania klas; praktyk widzenia i patrzenia określonych klas społecznych bądź też im przypisywanych. Zachęcamy do nadsyłania artykułów, podejmujących następujące zagadnienia:

  • Historyczne i współczesne praktyki wytwarzania wizualnej „typowości” klasowej
  • Kultury wizualne klas społecznych, powiązane ze stylem życia, praktykami, stopniem sprawczości społecznej
  • Rola reprezentacji w wytwarzaniu i podtrzymywaniu świadomości klasowej
  • Historyczne i współczesne obrazy oraz strategie reprezentacji klasy ludowej, robotniczej, średniej, wyższej; praktyki rozpoznawania klas społecznych oraz inne praktyki patrzenia związane z porządkiem klasowym
  • Relacja pomiędzy określonymi mediami (np. malarstwo, fotografia, telewizja, media społecznościowe) i gatunkami (np. portret, fotografia prasowa, telenowela, reality show) a porządkiem klasowym
  • Polityczna moc obrazów klasy i wytwarzanie obrazów-symboli (np. żółte kamizelki), organizowanie klasowe za pomocą narzędzi wizualnych; wizualność demonstracji i protestów jako narzędzia polityki klasowej
  • Reprezentacje konfliktów klasowych, procesów pokonywania hierarchii klasowych i zmiany pozycji klasowej (m.in. awans oraz deklasacja)
  • Polityki reprezentacji „mas” i „tłumu”
  • Relacja pomiędzy klasą a innymi cechami tożsamościowymi (gender, tożsamość seksualna, tożsamość rasowa i etniczna, sprawność cielesna) w odniesieniu do polityk reprezentacji
  • Estetyczne polityki przestrzeni a hierarchie klasowe (m.in. wizualność gentryfikacji, polityka rozbitych szyb, dystynkcja klasowa wpisana w krajobraz, gettoizacja osiedli robotniczych i post-PGRowskich wsi), wizualny wymiar różnic klasowych w przestrzeni miasta, wsi, przedmieść
  • Imaginarium społecznej różnorodności a imaginarium różnicy klasowej
  • Dyskusje na temat znikania/nieobecności i nadobecności kategorii klas społecznych i poszczególnych klas w humanistyce (dekompozycja wzorców wizualności klas, rzeczywista i rzekoma „śmierć klas”, wizualne narzędzia wykorzystywane w narracjach o końcu klas)

Na abstrakty (max strona A4) czekamy do 10 października 2020. Termin złożenia pierwszej wersji tekstu: 15 grudnia 2020. Prosimy o dołączenie do tekstu: biogramu autorki/a (w języku polskim i angielskim) wraz z numerem ORCID, abstraktu (w języku polskim i angielskim) oraz bibliografii tekstu (format Chicago).